De Geschicht vun de Moorbahn

Al 1681 is an’n hüdigen Gesundbrunnen de eerste Heelborn funnen worrn – he gellt as Anfang vun’n Kuroort. Mit de Tiet is he versiegt un eerst 1761 wedderfunnen worrn.

As de Gesundbrunnen dorna wedder bannig veel besöcht wörr, hebbt Wetenschoplers dat Water ünnersöcht. Se hebbt dat för swack hollen un raadt, dat Moorwater, wat dor vörbilöppt, aftoleiden – un dat hett de Amtmann denn ok maken laten. Dormals gull dat Moor also noch as Störenfreed, de de Heelkraft verdünnt, un nich as Heelmiddel. Kurios: De Patienten hebbt den Sand ut den Born mehr Heelkraft totroot as dat Water, to’n Bispeel bi apen Been.

Den entscheden Anstoot hett avers 1879 de Timmermeister Matthias Heesch geven: Op sien Grundstück, nich wiet vun den eersten Born, is he op en solthaltige Born stööt, hett en Baadhuus buut – dat na em benöömte Matthias-Heesch-Bad – un kole, later ok warme Solebööd anbaden – wat Nees in de Tiet, wo man dat Water sünst blots drunken hett.

Siet 1910 dröfft sik de Oort „Bad“ nömen. 1911 hett Behncke direkt blangen Heesch sien Bad „Behncke’s Sol- und Moorbad“ buut – laatst nu is in Bramstedt vun’t Moorbad de Snack. Na’n Eersten Weltkrieg sünd beide Hüüs to dat „Kurhaus Sol- und Moorbad Bad Bramstedt“ tosamenleggt worrn, Pächter wörr Oskar Alexander. Hüüt is Bad Bramstedt as Moorheilbad anerkannt.

De nee Pächter Oskar Alexander hett sehn, dat de olen Baadhüüs för de vele Patienten nich mehr lang’n. He hett en moderne Heelsteed plaant – un Sozialversekerungen un Stadt för sien Idee wunnen. An’n 13. Dezember 1928 is de Bau besloten worrn: Gesellschafters weern de LVA Hamborg, de LVA Sleswig-Holsteen, de beiden Landesverbänn vun de Ortskrankenkassen un de Stadt. En Baukommischoon hett Wischen un Moorgelänn köfft.

An’n 2. April 1929 is de „Rheumaheilstätte Bad Bramstedt GmbH“ gründt worrn, in’n Mai güng de Bau los. An’n 25. Oktober 1930 is inwieht worrn, an’n 1. Februar 1931 keemen de eersten Patienten. De Heelsteed weer för 325 Patienten utleggt, ehr 24 Moorbaadkabinen bruukten jeden Dag bi 20 Kubikmeter frisch Moor. Dat Moor höör also vun Anfang an to dat Konzept – un bet hüüt höört dat Klinikum Bad Bramstedt to de wenigen Moorheilbööd in Düütschland, de dat siet ehr Gründung in de Therapie bruukt.

Übrigens: Bi dat Gründungsjohr vun de Klinik gaht de Angaven ut’neen. En Porträt vun’t Klinikum nöömt 1928 – dor hett Oskar Alexander sehn, wo wichtig de Rheumabehandlung is. Anner Bornen nöömt 1929, dat Johr, in dat de Sellschop gründt worrn is, un beschrievt de Heelsteed as een vun de gröttsten un modernsten Rheumakliniken in Europa. De Festschrift vun 1981 wedderüm rekent vun 1931 af, as de eersten Patienten keemen: „300 Jahre Bad Bramstedter Heilquellen, 1681–1981; 50 Jahre Rheumaklinik Bad Bramstedt, 1931–1981“ (Redaktschoon: Horst Zimmermann).

In’n Eersten Weltkrieg hett Oskar Alexander as Frontsoldat an de Westfront kämpft. Na en Unfall hett he sik freewillig wedder an de Front meldt, is 1917 swoor verwundt worrn un hett dat Iserne Krüüz 2. Klass un dat Hanseatenkrüüz kregen. Schütt hett em dat nich: Oskar Alexander, de de Heelsteed op’n Weg bröcht hett un ehr eerste Direkter weer, is vun de Nationalsozialisten wegen sien jöödsche Herkunft verfolgt worrn un 1942 in’t Konzentratschoonslager storven. De fröhere „Ochsendrift“ driggt siet 1947 sien Naam – un uns Kurbahn ok.

Dat Wichtigste harr Oskar Alexander al 1928 klaarkregen: He hett de Heelsteed, de dor kamen schull, dat hüdige Moorgelänn seekert. In heel Bramstedt, so schrifft he 1936, geev dat keen anner Moor, dat na Mengde un Qualität för en Moorbad döögt harr.

Dat Gootachten keem vun den Balneologen Dr. Benade vun de Reichsanstalt für Bäderprüfung. He harr selten so en plastisch Moor sehn, hett he seggt – de ünnersten Schichten weern as en fix un trech maakte Paste.

Tosamen mit den Bramstedter Makler Julius Schnoor hett Alexander knapp 25 Morgen köfft, mit Moor för bi 2,5 Millionen Bööd – för 24.000 Reichsmark. Dat Geld hett he ut de egen Tasch vörschaten un eerst Johren later wedderkregen.

In de Genehmigungspapieren vun 1930 heet dat Gelänn „Hamanns Sumpf“ oder eenfach „Moortümpel“ – en Henwies op en Diek, de tolannt is, also en Neddermoor. Dat Moor is woll so bi 9000 Johr oolt. De Naam geiht woll op en fröheren Eegendömer vun dat Gelänn trüch – de Familiennaam Hamann is in de Gegend wiet verbreedt.

Übrigens harr de Klinik meist in Lümborg stahn: De Stadt hett sik bannig üm de Versekerungen bemöht un grote Bauflächen anbaden. Na Alexander sien egen Woort hett sien Initiative för Bramstedt den Utslag geven.

So veel Moor leet sik nich jeden Dag mit Peerwagens över unbefestigte Weeg fohren. Dorüm hett de Heelsteed an’n 20. Januaar 1930 en bi 2 Kilometer lange Lüttbahn na dat Moorgelänn „Hamanns Sumpf“ beantragt – en Diek, de toland worrn is, also en Neddermoor.

De Streck güng eerst an de AKN lang, denn an’n hüütigen Birkenweg un toletzt an de ole Ochsendrift. Anwahners hebbt protesteert: De Weg weer to smaal, „gliektiedig mit en Fuder Heu un de Lüttbahn“ keem man dor nich vörbi. Bi’t Ankieken vör Oort weern dat avers 50 Zentimeter Afstand – noog för en „bequemes Nebeneinanderfahren“. An’n 15. Mai 1930 leeg de Verlööfschien vör.

Wat ganz Besünners weer en Dreihbrüch: Wo de Moorbahn dat Anslussgleis vun de AKN na dat Ketelhuus krüüz, hett man ehr avends to Siet dreiht un morgens wedder inswenkt. Bet Januaar 1931 hett de hele Anlaag 39.964 Rieksmark kost.

Toeerst is dat Moor mit de Hand ut 2,5 bet 3 Meter deepe Kuhlen haalt worrn, Pumpen hebbt dat Grundwater dahlhollen. Peer hebbt de Kipploren na en apen Lagerschuppen mit bet to söven Gleisen trocken, wo dat Moor twüschenlagert un dröögt worrn is. De Schuppen steiht bet hüüt.

In de 1960er Johren hett en sonöömten Karkhoffsbagger dat Moorwinnen övernahmen: en lichten Bagger, den man mit de Hand swenken kunn – as de Messbaggers op de Messplatten vun de Buernhööv in de Tiet. 1976 keem toletzt en swaren Fuchs-Bagger op Baggermatratzen. De Gleisen op de Dämm twüschen de Kuhlen sünd jümmer wedder nee leggt worrn – un jüst dorför is en Lüttbahn ideal.

Un al domols hett man in Kreisloop dacht: Dat bruukte Moor is mit de Bahn trüch in de Kuhlen fohrt un dörv sik dor tominnst teihn Johr lang verhalen.

De Moorbahn is as en Ring üm dat Baadhuus fohrt un merrn dör de veer Moorköken. Dor is dat Moor reinmaakt, mahlt, mit Moorsole flüssig maakt un in Wannen ut Eekenholt füllt worrn, wo bi 400 Liter rinpassen.

Mit Damp op 40 bet 41 °C hitt, hett dat Moorbad sien Warms de vullen 20 Minuten hollen. Elk Patient kreeg „sien“ nummereerte Wann – mehr as 400 dorvun weern in Ümloop, bi de Eröffnung sogor 500. Na dat Baad hett en Heev-Kipp-Vörrichtung dat Moor wedder in de Loren kippt.

Eerst weer en Elektrotriebwagen plaant. Wat för Lokomotiven de Heelsteed twüschen 1930 un Enn vun de 1950er Johren harr un vun welk Hersteller se keemen, is avers nich ahn Twievel beleggt. De Chronik sleit ut en Bauantrag vun’n April 1931 för en Lagerschuppen för Öl un Benzin, dat de Heelsteed vun Anfang an op Loks mit Verbrennungsmotor sett hett. Dat lett sik so avers nich hollen: De Jung-Loks, so as wi se kennt, geev dat 1930 noch gor nich – de öllste vun de veer is eerst 1939 buut worrn.

Funnen in de Eer achter’n fröheren Lokschuppen vertellt en anner Geschicht: Dörbrennte Roststääv un de Piep vun en Feldbahnlok wiest op tominnst twee verschedene Damploks hen. Dat passt to de Tiet: Nee Lokomotiven weern in de Johren vun Mangelweertschop un Reparatschoonslasten ut den Versailler Verdrag kuum to kriegen. De twete Damplok is dormols in de 1920er Johren över de Sachdemobiliseerungsbehöörd vun de Reichswehr an Zivil verköfft worrn. Se stammt ut franzöösche oder engelsche Beut ut den Eersten Weltkrieg, vun de Westfront in Frankriek.

De beiden Damploks un de eerste Motorlok weren noch en Tiet lang tosamen in’n Deenst. As de Motorlok dor weer, stunnen de Damploks blots noch as Reserv parat; na de Wäährungsreform 1948 verlüsst sik ehr Spoor. Bet to’n Ümstellen vun Peer op Lokbedrief in’t Moor geev dat blots Muldenkipper mit 500 Liter Wanneninholt, deelwies mit Handspindelbrems. En Besünnerheit vun de Lüttbahn op dat Moorgelänn weer – un is bet hüüt – de Aflopbarg: Över em laat sik de Wagens mit de Hand rangeern.

Al siet Anfang vun de Klinik sünd veer bet fief Töög an’n Dag twüschen Klinik un Moor hen un her fohrt un hebbt bi 1.800 Kubikmeter frisch Moor in’t Johr bröcht. De veer Lüttbahnloks vun’n Typ Jung EL 110 harr de Heelsteed Enn vun de 1960er Johren bruukt köfft – tosamen mit 15 Muldenkippers to elk een Kubikmeter, bi de Firma Benno Meyn in Lübeck.

Af 1974 keem de Afscheed stückwies: För en nee Heizzentrale op dat Klinikgelänn sünd dor de Moorschuppen – dat Winterlager för dat Moor – mitsamt Lokschuppen un dat Öllager för de Motorloks wegkamen. 1976 güng de Ümbau vun’n Baadring los. Enn Juni 1977 weer dat sowiet: Mit Girlanden smückt is de Moorbahn ünner de Ogen vun vele Klinikmitarbeiders to ehr letzte Fohrt losfohrt. En „gollen“ Band – eegentlich mehr geel – is dörsneden worrn, in’t Moor töövt en düchtigen Afscheedsdrunk.

„Wollen wir hoffen, dass durch den Verlust der Moorbahn nicht auch eines der letzten Stücke Gemütlichkeit am Arbeitsplatz verlorengegangen ist“, hett de technische Leiter to’n Afscheed seggt. Op de ole Trass is en Rohrleitung in 1,50 Meter Deepte leggt worrn, dör de dat Moor vun dor an pumpt worrn is. Op dat Moorgelänn sülvst avers is de Lüttbahn wiederfohrt.

An’n 3. Oktober 1999 hett de Oskar-Alexander-Kurbahn den Fohrbedrief för Besökers opnahmen. Siet domols hoolt Ehrenamtliche Bahn un Moor in Schuss – meist bi Arbeitsinsätz an’n Sünnavend. De Förderverein Deutsche Feldbahn e. V. ünnerstütt den Bedrief.

Siet 2001 heet de Weg na dat Moorgelänn amtlich „An der Moorbahn“.

De OAKB is dorbi mehr as de Naam vun en Moorbahn – se bringt mehrere Schwerpunkten ünner een Dack tosamen:

• Probeerbahn: De Streck in Hamanns Sumpf is en smalspurige Versöhksbahn för Boodeelen un Baugruppen vun en tokamen Lüttbahn as Verkehrsergänzung. De Idee dorachter: Stillleggte Regelspoorstrecken warrt nich för Millionen in 1.435 mm Spoorwiet wedder in Gang bröcht, man mit dat, wat al dor is, op 600 mm ümspoort un mit eenfachere, günstigere Fohrtüüch wiederbedreven. Opstunns probeert wi an uns Fohrtüüch in en Langtietversöök över mehrere Johren twee nee Kuppelorten ut.
• Moorinformatschoonszentrum: Hier bringt wi uns Besökers den Heelstoff Moor neeger un wiest, worüm Moore so wichtige Klimaschützers sünd.
• Lehroort buten de School: Bi Sünnerfohrten lehrt Kinnergoornkinner un Schoolklassen de Planten un Deerten vun de Moore in’n Kreis Segebarg kennen – un ganz besünners de vun dat Bad Bramstedter Heelmoor.

Tosamen mit dat Moorinformatschoonszentrum TALIT entsteiht hier en Oort, wo Technikgeschicht, Natur- un Klimaschutz tosamenkaamt.