De geschiedenis van het veenspoor

Al in 1681 werd bij de huidige Gesundbrunnen de eerste geneeskrachtige bron ontdekt – zij geldt als de oorsprong van het kuuroord. In de loop der tijd droogde ze op en pas in 1761 werd ze teruggevonden.

Toen de Gesundbrunnen daarna weer druk bezocht werd, onderzochten wetenschappers het water. Ze vonden het zwak en raadden aan het langsstromende veenwater af te leiden – wat de amtman toen ook liet doen. Het veen gold toen dus nog als een stoorfactor die de geneeskracht verdunde, niet als geneesmiddel. Opvallend: patiënten dichtten het zand uit de bron meer geneeskracht toe dan het water, bijvoorbeeld bij open benen.

De doorslaggevende impuls kwam echter in 1879 van timmerman Matthias Heesch: op zijn grond, niet ver van de eerste bron, stuitte hij op een zoutbron. Hij bouwde een badhuis – het naar hem genoemde Matthias-Heesch-Bad – en bood koude, later ook warme zoutwaterbaden aan – een noviteit tegenover de drinkkuren die tot dan toe gebruikelijk waren.

Sinds 1910 mag de plaats zich „Bad“ noemen. In 1911 bouwde ene Behncke direct naast het bad van Heesch „Behncke’s Sol- und Moorbad“ – uiterlijk vanaf dat moment is er in Bramstedt sprake van een veenbad. Na de Eerste Wereldoorlog werden beide huizen samengevoegd tot het „Kurhaus Sol- und Moorbad Bad Bramstedt“, met Oskar Alexander als pachter. Tegenwoordig is Bad Bramstedt erkend als veenkuuroord (Moorheilbad).

De nieuwe pachter Oskar Alexander zag in dat de oude badhuizen het groeiende aantal patiënten niet meer aankonden. Hij plande een modern sanatorium – en wist de sociale verzekeraars en de stad voor zijn idee te winnen. Op 13 december 1928 viel het besluit om te bouwen: vennoten werden de LVA Hamburg, de LVA Schleswig-Holstein, de twee regionale verbonden van de ziekenfondsen en de stad. Een bouwcommissie kocht weiden en veengrond aan.

Op 2 april 1929 werd de „Rheumaheilstätte Bad Bramstedt GmbH“ opgericht, in mei begon de bouw. Op 25 oktober 1930 volgde de opening, op 1 februari 1931 kwamen de eerste patiënten. Het sanatorium was ingericht op 325 patiënten; de 24 veenbadcabines hadden dagelijks zo’n 20 kubieke meter vers veen nodig. Het veen hoorde dus vanaf het begin bij het concept – en tot op de dag van vandaag is het Klinikum Bad Bramstedt een van de weinige veenkuuroorden in Duitsland die het sinds de oprichting in de therapie gebruiken.

Overigens lopen de gegevens over het oprichtingsjaar van de kliniek uiteen. Een portret van het Klinikum noemt 1928 – toen zag Oskar Alexander het belang van de reumabehandeling in. Andere bronnen noemen 1929, het jaar waarin de vennootschap werd opgericht, en beschrijven het sanatorium als een van de grootste en modernste reumaklinieken van Europa. Het gedenkboek van 1981 rekent op zijn beurt vanaf 1931, het jaar van de eerste patiënten: „300 Jahre Bad Bramstedter Heilquellen, 1681–1981; 50 Jahre Rheumaklinik Bad Bramstedt, 1931–1981“ (redactie: Horst Zimmermann).

In de Eerste Wereldoorlog had Oskar Alexander als frontsoldaat aan het westelijk front gevochten. Na een ongeluk meldde hij zich vrijwillig terug aan het front, raakte in 1917 zwaar gewond en werd onderscheiden met het IJzeren Kruis 2e klasse en het Hanzeatisch Kruis. Bescherming bood hem dat niet: Oskar Alexander, initiatiefnemer en eerste directeur van het sanatorium, werd door de nationaalsocialisten vervolgd vanwege zijn joodse afkomst en kwam in 1942 om in een concentratiekamp. De voormalige „Ochsendrift“ draagt sinds 1947 zijn naam – en ons spoortje ook.

De belangrijkste voorwaarde had Oskar Alexander al in 1928 vervuld: hij verzekerde het toekomstige sanatorium van het huidige veengebied. In heel Bramstedt, schreef hij in 1936, was er geen ander veen dat qua hoeveelheid en kwaliteit geschikt was voor een veenbad.

Het deskundigenrapport kwam van balneoloog dr. Benade van het Reichsanstalt für Bäderprüfung. Hij had zelden zo’n plastisch veen gezien, oordeelde hij – de onderste lagen waren als een kant-en-klare pasta.

Samen met de Bramstedtse makelaar Julius Schnoor kocht Alexander bijna 25 Morgen (ca. 6 hectare) met een voorraad voor zo’n 2,5 miljoen baden – voor 24.000 rijksmark. Het geld schoot hij uit eigen zak voor; pas jaren later kreeg hij het terug.

In de vergunningsstukken van 1930 heet het terrein „Hamanns Sumpf“ of gewoon „Moortümpel“ (veenpoel) – een aanwijzing voor een verlande vijver, dus laagveen. De ouderdom wordt op zo’n 9000 jaar geschat. De naam gaat vermoedelijk terug op een vroegere eigenaar van het terrein – de achternaam Hamann komt in de streek veel voor.

Overigens had de kliniek bijna in Lüneburg gestaan: die stad deed veel moeite om de verzekeraars voor zich te winnen en bood grote bouwterreinen aan. Volgens Alexanders eigen verslag gaf zijn initiatief de doorslag voor Bramstedt.

Zoveel veen kon je niet elke dag met paard en wagen over onverharde paden vervoeren. Daarom vroeg het sanatorium op 20 januari 1930 een vergunning aan voor een lichtspoor van zo’n 2 kilometer naar het veengebied „Hamanns Sumpf“ – een dichtgegroeide vijver, oftewel een laagveen.

Het tracé volgde eerst de AKN, daarna de huidige Birkenweg en ten slotte de oude Ochsendrift. Omwonenden protesteerden: de weg zou te smal zijn, „tegelijk met een wagen hooi en het lichtspoor“ kwam je er niet langs. Een inspectie ter plaatse leverde toch 50 centimeter tussenruimte op – genoeg om „gemakkelijk naast elkaar te rijden“. Op 15 mei 1930 lag de vergunning er.

Het pronkstuk was een draaibrug: waar het veenspoor het aansluitspoor van de AKN naar het ketelhuis kruiste, werd de brug ’s avonds opzij gedraaid en ’s ochtends weer teruggezwenkt. Tot januari 1931 kostte de hele installatie 39.964 rijksmark.

Aanvankelijk werd het veen met de hand gewonnen uit putten van 2,5 tot 3 meter diep; pompen hielden het grondwater laag. Paarden trokken de kiplorries naar een open opslagloods met wel zeven sporen, waar het veen tijdelijk werd opgeslagen en gedroogd. Die loods staat er nog steeds.

In de jaren zestig nam een zogeheten ‘kerkhofgraver’ de winning over: een lichte graafmachine die met de hand werd gezwenkt – zoals de mestgrijpers op de mestvaalten van de boerderijen in die tijd. In 1976 volgde ten slotte een zware Fuchs-graafmachine op kraanmatten. De sporen op de dijkjes tussen de putten werden steeds opnieuw verlegd – en juist daarvoor is een lichtspoor ideaal.

En toen al dacht men in kringlopen: het gebruikte veen ging met het treintje terug naar de putten en kon daar minstens tien jaar lang herstellen.

Het veenspoor reed in een ring om het badhuis en dwars door de vier veenkeukens. Daar werd het veen gereinigd, gemalen, met zoutwater vloeibaar gemaakt en in eikenhouten kuipen van zo’n 400 liter gegoten.

Met stoom verwarmd tot 40–41 °C hield het veenbad zijn warmte de volle 20 minuten van de behandeling vast. Elke patiënt kreeg „zijn eigen“ genummerde kuip – er waren er meer dan 400 in omloop, bij de opening zelfs 500. Na het bad kiepte een hef- en kipinstallatie het veen weer terug in de lorries.

Oorspronkelijk was een elektrisch motorrijtuig gepland. Van welk type de locomotieven van het sanatorium tussen 1930 en eind jaren vijftig waren en van welke fabrikant ze kwamen, is echter niet met zekerheid vastgesteld. De kroniek leidt uit een bouwaanvraag van april 1931 voor een opslagloods voor olie en benzine af dat het sanatorium vanaf het begin voor locomotieven met verbrandingsmotor koos. Dat is echter niet houdbaar: de Jung-locs zoals wij ze kennen bestonden in 1930 nog helemaal niet – de oudste van de vier dateert uit 1939.

Vondsten in de grond achter de voormalige locloods vertellen een ander verhaal: doorgebrande roosterstaven en de fluit van een smalspoorloc wijzen op minstens twee verschillende stoomlocomotieven. Dat past bij die tijd: in jaren van schaarste en herstelbetalingen uit het Verdrag van Versailles waren nieuwe locomotieven nauwelijks te krijgen. De tweede stoomlocomotief werd in de jaren twintig via de demobilisatiedienst voor militair materieel van de Reichswehr aan een civiele koper verkocht. Ze is afkomstig uit Franse of Engelse oorlogsbuit uit de Eerste Wereldoorlog, van het westelijk front in Frankrijk.

De twee stoomlocs en de eerste motorloc waren nog enige tijd samen in dienst. Zodra de motorloc beschikbaar was, dienden de stoomlocs alleen nog als reserve; na de muntsanering van 1948 raakt hun spoor bijster. Tot de overstap van paarden op locs in het veen waren er alleen kiepwagens met een bakinhoud van 500 liter, deels met handspindelrem. Een bijzonderheid van het lichtspoor op het veenterrein was – en is nog steeds – de heuvel: daarmee kunnen de wagens met de hand worden gerangeerd.

Vanaf het begin van de kliniek reden er vier à vijf treinen per dag heen en weer tussen kliniek en veen, die zo’n 1.800 kubieke meter vers veen per jaar vervoerden. De vier lichtspoorlocs van het type Jung EL 110 kocht het sanatorium eind jaren zestig tweedehands – samen met 15 kiplorries van elk één kubieke meter – bij de firma Benno Meyn in Lübeck.

Vanaf 1974 kwam het afscheid in etappes: voor een nieuwe centrale verwarmingsinstallatie op het kliniekterrein verdwenen daar de veenloods – de winteropslag voor het veen – met de locloods en de olieopslag voor de motorlocomotieven. In 1976 begon de verbouwing van de badring. Eind juni 1977 was het zover: met slingers versierd maakte het veenspoor onder het toeziend oog van veel kliniekmedewerkers zijn laatste rit. Er werd een „gouden“ lint doorgeknipt – eigenlijk eerder geel – en in het veen wachtte een stevige afscheidsborrel.

„Laten we hopen dat met het verlies van het veenspoor niet ook een van de laatste stukjes gezelligheid op de werkvloer verloren is gegaan“, zei de technisch directeur bij het afscheid. Over het oude tracé werd op 1,50 meter diepte een leiding gelegd waardoor het veen voortaan werd gepompt. Op het veenterrein zelf bleef het lichtspoor echter gewoon rijden.

Op 3 oktober 1999 begon de Oskar-Alexander-Kurbahn met ritten voor bezoekers. Sindsdien houden vrijwilligers spoor en veen in topconditie – meestal tijdens klusdagen op zaterdag. De Förderverein Deutsche Feldbahn e. V. ondersteunt de exploitatie.

Sinds 2001 heet de weg naar het veenterrein officieel „An der Moorbahn“.

De OAKB is daarbij meer dan de naam van een veenspoor – ze brengt meerdere zwaartepunten onder één dak samen:

• Proefbaan: De lijn in Hamanns Sumpf is een smalspoorige proefbaan voor onderdelen en modules van een toekomstige lichte spoorlijn als aanvulling op het openbaar vervoer. Het idee: stilgelegde normaalspoorlijnen worden niet voor miljoenen op 1.435 mm spoorwijdte heropend, maar met het bestaande materiaal omgespoord naar 600 mm en met eenvoudiger, goedkoper materieel verder geëxploiteerd. Op dit moment testen we op onze voertuigen in een meerjarige duurproef twee nieuwe soorten koppelingen.
• Veeninformatiecentrum: Hier laten we onze bezoekers kennismaken met veen als geneesmiddel en laten we zien waarom venen zulke belangrijke klimaatbeschermers zijn.
• Buitenschoolse leerplek: Tijdens speciale ritten leren kleuters en schoolklassen de planten en dieren van de venen in de Kreis Segeberg kennen – en vooral die van het geneeskrachtige veen van Bad Bramstedt.

Samen met het veeninformatiecentrum TALIT ontstaat hier een plek waar techniekgeschiedenis, natuur- en klimaatbescherming samenkomen.